Najbardziej podstawowymi kategoriami komunikacji są: 

• Sygnały zmniejszające dystans
• Sygnały zwiększające dystans

Sygnały zmniejszające dystans

Sygnały te mają na celu nawiązywanie i utrzymywanie społecznych relacji, budowanie i wzmacnianie więzi. Ich znajomość można wykorzystać wzmacniając zachowania prospołeczne i wygaszając zwiększające dystans zachowania antyspołeczne. Dążenie do kontaktu inicjowane jest często zaproszeniem do zabawy. Pies prezentuje charakterystyczną pozycję zabawową – stojąc na tylnych łapach przednie wyciąga daleko do przodu, często mruży przy tym oczy, swobodnie dyszy i merda wysoko podniesionym ogonem. Może również podbiegać  wydawać by się mogło lekko ociężałym krokiem, który szybko przechodzi w podskoki i bieganie prowokujące partnera do pogoni. Innym sygnałem zapraszającym do kontaktu jest prezentowanie swobodnej pewnej siebie postawy ciała. Pies stoi swobodnie, jego mięśnie są rozluźnione, uszy w naturalnej pozycji, ogon luźno opuszczony może lekko falować. Pies spokojnie patrzy na obiekt zainteresowania, może też lekko dyszeć. Taka postawa często odczytywana jest jako brak zainteresowania lub brak jakiegokolwiek komunikatu. Faktycznie jednak jest sygnałem spokojnej akceptacji kontaktu. Bardzo ważnym elementem rozpoznawania tego rodzaju sygnału jest właśnie napięcie mięśniowe. Pies stojący w podobnej pozycji, który ma mocno napięte wszystkie mięśnie choć wygląda podobnie zdecydowanie nie zaprasza do podejścia bliżej. Warto poświęcić trochę czasu na obserwację psów gdyż dostrzeżenie tej różnicy wymaga sporego doświadczenia. Znieruchomienie i napięcie mięśni może oznaczać, że pies czuje się zagrożony i gotowy do ewentualnej obrony, a usztywnienie karku i wpatrywanie się w partnera często stanowi ofensywną próbę zwiększenia dystansu. 

Część psów dąży do nawiązywania relacji używając przy tym całej gamy sygnałów, które mają ponad wątpliwość przekonać partnerów o ich pokojowych zamiarach. Psy te podchodząc czy to do innych psów, czy do człowieka prezentują zachowania submisyjne (podporządkowania, uległości) zarówno w tzw. aktywnej jak i biernej formie. Mogą kłaść się na grzbiecie prezentując brzuch i okolice genitalne. Mogą podchodzić skulone kładąc po sobie uszy, kuląc ogon i delikatnie nim merdając, mogą również podchodzić zwinięte w charakterystycznym ułożeniu ciała w pozycji litery „C”. Najczęściej trącają przy tym pyskiem i liżą pysk psa do którego podchodzą bądź dłonie człowieka, jeśli to on jest partnerem interakcji. 

Oprócz sygnałów submisyjnych psy prezentują bardzo wiele innych sygnałów, których jednym z celów jest zapobieganie konfliktom i zapewnienie o pozytywnych intencjach. Dodatkowo mogą one służyć rozładowaniu napięcia własnego i innych osobników. Do tej pory poznano kilkadziesiąt tego typu sygnałów a potocznie mówi się o nich jako o sygnałach uspakajających. Wśród najczęściej stosowanych sygnałów z tej grupy zaobserwować można:

• Odwracanie głowy – odwrócenie głowy w bok, może być to szybki energiczny ruch lub przeciągły z dłuższym momentem utrzymania głowy w pozycji odwróconej, czasem odwracanie głowy to w jedną to w drugą stronę. 
• Mrużenie oczu – unikanie wzroku, unikanie patrzenia w oczy
• Odwracanie się – bokiem lub tyłem 
• Lizanie nosa  - energiczne lub nieco wolniejsze 
• Spowolnienie ruchów – powolne podchodzenie, poruszanie się 
• Zastygnięcie w bezruchu – zupełne zatrzymanie
• Przypadnięcie do ziemi – położenie się na brzuchu
• Pozycja zabawowa – przednie łapy leżące wyciągnięte na ziemi tylne w pozycji stojącej. Pozycja używana zarówno w zabawia jak i w systemie sygnałów uspakajających, często wobec dużych zwierząt.
• Siadanie – w bezpiecznej odległości (może być również bokiem)
• Ziewanie – przeciągłe ziewnięcie z szerokim rozwarciem pyska
• Węszenie – wąchanie podłoża, źdźbła trawy
• Obchodzenie łukiem – wobec obiektów pojawiających się na wprost
• Machanie ogonem – często występuje wraz z innymi sygnałami uspakajającymi
• Rozdzielanie – przejście drogi między dwoma osobnikami
• Infantylne/szczenięce zachowania dorosłych psów – np. lizanie po twarzy 
• Sikanie 

Oczywiście, nie każde odwrócenie głowy, czy ziewnięcie będzie takim sygnałem uspakajającym i nie każde będzie oznaczało, że pies przeżywa dyskomfort. Komunikaty te powinniśmy odczytywać zawsze w kontekście sytuacji w jakiej znajduje się pies. Warto poświęcić temu trochę czasu, gdyż znajomość tych sygnałów pozwala określić sytuacje które są dla niego niepokojące czy stresujące. Umożliwia to wczesną interwencję, ograniczenie dyskomfortu psa a tym samym zapobiega ewentualnemu pojawianiu się zachowań niepożądanych – np. agresji. Pamiętając, że dyskomfort, niepokój i stres zdecydowanie ograniczają możliwości nauki, rozpoznając komunikaty wysyłane przez psa możemy tak organizować proces szkolenia aby maksymalnie ograniczyć sytuacje, w których uczenie psa czegokolwiek może być nieefektywne a nawet niepożądane. Oczywiście nie chodzi tutaj o zupełne izolowanie psa od bodźców i sytuacji, które mogą wywoływać u niego stres czy poczucie dyskomfortu i gwarantowanie mu cieplarnianych warunków pracy. Dostosowanie procesu szkolenia to również praca nad stopniowym poznaniem przez psa tych bodźców i sytuacji, aby nie wzbudzały niepotrzebnych reakcji. Jeśli pies przestanie odczuwać stres w nowym, obcym miejscu spokojnie będzie mógł się w nim uczyć czy wykonywać polecenia już wyuczone. 

Sygnały zwiększające dystans

Ich główna funkcją jest poinformowanie partnera interakcji iż pies nie ma ochoty na nawiązanie kontaktu. Przyczyną takiego zachowania może być lęk, poczucie zagrożenia, choroba czy odczuwany ból. Sygnały zwiększające dystans możemy podzielić na dwie mniejsze kategorie: defensywne i ofensywne. 

Zaniepokojone i wystraszone psy, które chcą uniknąć kontaktu głównie z powodu strachu będą używały defensywnych sygnałów zwiększających dystans. Pies może prezentować bardzo wyraźne sygnały uległości dodatkowo kładąc po sobie uszy, kulić ogon i grzbiet często też próbuje oddalić się zwiększając odległość od osoby lub psa którego się boi. Jeśli jednak możliwości oddalenia są ograniczone, lub osoba podąża za psem nie pozwalając mu odejść może on uciec się do użycia sygnałów ostrzegawczych – zjeżenie sierści na karku, warczenia, uniesienia fafli z pokazaniem zębów czy kłapać zębami w powietrzu. Sygnały te jasno komunikują, że pies zdecydowanie odmawia kontaktu i ostrzegają, że jeśli osoba nie wycofa się na odpowiednią odległość, bądź nie umożliwi psu odejścia może on użyć zębów. 

Możemy również spotkać się z psami, które używają bardziej ofensywnych komunikatów mających na celu poinformowanie, że nie mają najmniejszej ochoty na nawiązywanie kontaktów. Takie komunikaty zwane ofensywnymi sygnałami zwiększającymi dystans prezentują psy, które np. mają tendencję do obrony własnego terytorium, te które w trakcie swojego życia nauczyły się, że wysyłanie defensywnych sygnałów nie skutkuje, psy z niedostateczną socjalizacją albo takie, które w określonej sytuacji nie chcą kontaktu z innym psem czy człowiekiem. Pies który ofensywnie informuje o swojej niechęci ma napięte mięśnie, sylwetkę wyprostowaną, podniesiony wzrok, ogon trzyma wysoko, uszy postawione, zjeżoną sierść, często też wpatruje się w potencjalnego intruza warczy z uniesionymi faflami. Może przy tym intensywnie szczekać. Próba zbliżania się do psa, który zachowuje się w ten sposób może skutkować atakiem.

Najczęściej ocena zachowania psa daje nam jasne informacje o jego samopoczuciu, intencjach i zamiarach. Niemniej jednak czasem może to być trudne. Niektóre psy ze względu na wcześniejsze doświadczenia (lub ich brak) wahają się pomiędzy nawiązaniem kontaktu lub wycofaniem się. Pies chciałby nawiązać kontakt, ale jednocześnie czuje się niepewnie i boi się. Najczęściej prezentuje w takich sytuacjach wymowne sygnały uległości, kładzie po sobie uszy, kuli ogon ale też próbuje się oddalić. Wobec takiego psa najbezpieczniej zastosować „zasadę dobrowolności”, która mówi o tym, że to do psa należy decyzja czy zbliżyć się czy nie. Jeżeli wybiera oddalenie jest to dla nas jasna informacja iż strach i niepewność są silniejsze. Jeśli zachowuje się tak często wobec ludzi czy innych psów, prawdopodobnie wymaga specjalistycznej pomocy.

Ewelina Włodarczyk

Wszystkie artykuły podlegają ochronie prawnej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz. U. z 1994 nr 24 poz. 83 wraz z p. zm.) o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Używanie, kopiowanie, przetwarzanie, wykorzystywanie, publikowanie w Internecie i innych mediach artykułów ze stron, bez zgody autora jest zabronione.